جواب قسم است ، و انسان اسم جنس است ، و مقصود اينكه او هر آينه در نقصان است براى اينكه هر روز از سرمايه عمر او ميكاهد و آن سرمايه اوست ، پس هر گاه سرمايه رفت و با آن كسب طاعت نكرد بر نقصان و زيان طول دهر او خواهد بود و خسران او زيرا خسرانى و زيانى بزرگ‌تر از استحقاق عقاب دائمى نيست . و بنا بر گفته اخفش لفى خسر يعنى در هلاكت است . ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) مگر آنان كه ايمان آورده‌اند و كار پسنديده از عبادت كردند ، استثناء كرد و جدا نمود از ميان مردم مؤمنانى كه توحيد خدا را تصديق نموده و بطاعت خدا عمل كردند . ( وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ ) يعنى بعضى از ايشان برخى ديگر را بمتابعت حق و دورى كردن از باطل سفارش نمودند . و بنا بگفتهء حسن و قتاده : حق قرآنست يعنى سفارش قرآن را بهم نمودند ، و بگفتهء مقاتل : حق ايمانست و توحيد . و بعضى گفته‌اند : حق آنست كه در موقع مردن به كسان خود كه جاى گزينان آنهايند بگويند ، از دنيا نرويد مگر آنكه شما مسلمان باشيد . ( وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ ) حسن و قتاده گويند : يعنى بعضى از ايشان برخى ديگر را سفارش ميكردند ، بر صبر و شكيبايى بر تحمّل ناراحتيها و دشواريها در طاعت خدا و بصبر كردن و شكيبايى نمودن از معصيتهاى الهى ، يعنى اين گروه در خسران و زيان نيستند بلكه ايشان در بزرگترين سود و زيادى هستند زيرا بسبب كسب طاعت و انفاق عمر در راه طاعت سود و ثواب را مىبرند ، پس مانند آنست كه سرمايه‌شان باقى مانده چنانچه